Tag Archives: Alba

Ath-neartachadh Cànain agus Litreachas

The English version of this blog is available here: liamalastair.wordpress.com

ATH-THILLEADH GLUASAD CÀNAIN

Is e aon de na prìomh dhleasdanasan a th’ aig foillseachadh Gàidhlig a bhith a’ cur ri cleachdadh, àbhaisteachadh, agus ath-neartachadh cànain. Sa phost seo, bheir mi sùil air iomairtean Ath-thilleadh Gluasad Cànain agus litreachas – aon ghoireas a tha corra uair air a dhearmad aig luchd-iomairt mhion-chànainean.

Ìre 6 (air tomhas GIDs no Graded Intergenerational Disruption Scale), J. Fishman (1991): gun tèid a’ mhion-chànain a cleachdadh mar dhòigh-chonaltraidh do choimhearsnachd talmhaidh agus gun tachair tar-chur na cànain o ghinealach gu ginealach.

Gu bitheanta, bidh luchd-iomairt mhion-chànainean a’ cur earbsa mòr ann am briathran Fishman sna leabhraichean aige mu dh’ath-bheòthachadh chànainean a tha an an cunnart. San leabhar aige, Reversing Language Shift (1991), chruthaich e griod-tomhais, mar an sgèile Richter, gus na diofar ìrean de bheòthalachd cànain a mheasadh le bhith a’ coimhead air na diofar ìrean de mhì-chothromachadh a bhios mion-chànain a’ fulang.

Chruthaich e ochd ìrean, agus Ìre 6 (cànain choimhearsnachail air a tar-chur o ghinealach gu ginealach) a’ gabhail bunait de gach iomairt ath-bheòthachadh cànain. Agus is e sin an aon ìre a tha sinn an impis a chall air a’ Ghàidhealtachd. Gu dearbha, leis nach eil a’ Ghàidhlig ach aig 52% de dhaoine anns na h-Eileanan Siar ann an 2011 (tuiteam o 2001 agus 1991), tha sinn gu h-ìre mhath air an ìre seo a chall.

ALBA AGUS FOGHLAM TRON GHÀIDHLIG

An aghaidh molaidhean Fishman, tha Alba air na h-oidhirpean ath-bheòthachadh na Gàidhlig a’ cuimseachadh air foghlam (FTG agus clasaichean Gàidhlig). Ged a tha a’ Ghàidhlig ga crìonadh air Ghàidhealtachd, tha i a’ fàs nas làidire air Ghalltachd. ‘S ann mar thoradh do dh’fhoghlam tron Ghàidhlig a tha ag adhbharachadh seo gu h-ìre. Ach air sgàth gainnead na Gàidhlig san taigh, bidh cuid den chlann na bu fhileanta anns a’ Bheurla seach a’ Ghàidhlig. A bharrachd air sin, bidh fèin-aithnean pearsanta agus sòisealta (personal and social identities) na bu mheasgaichte na bha riamh ann.

It appears that a Gaelic-speaking identity is not particularly strong or pervasive amongst many young Gaelic speakers. Gaelic does inform their identities, in different ways, depending on their subjective, social contexts.” (Oliver 2006: 167).

Ann an aithisg J. Oliver (2006) air fèin-aithne am measg oileanaich ann am FTG, mhothaich e sgaradh eadar na sgoilearan anns an Eilean Sgitheanach agus an Glaschu. Anns an Eilean, bha fèin-aithne stèidhichte, sa mhòr-chuid, air dualchas, cultar, agus fearann seach cànain. Ach, an Glaschu, bha cuideam na bu mhò air cànain. Tha buaidh mhòr aig fèin-aithne air cleachdadh-cànain.

“AN GÀIDHEAL ÙR”

Is e na tha sinn a’ mothachadh ach ‘an Gàidheal ùr’, mar a thug an t-Ollamh Coinneach MacFhionghuinn air. Is e sin ach luchd-labhairt na Gàidhlig nach eil a’ buntainn ri coimhearsnachdan tradaiseanta Gàidhealach sam bith.

Tha na Gàidheil ùra air a bhith feumail do leasachadh na cànain. Tha iad air chur ri h-àireamhan luchd-labhairt na Gàidhlig. Cuideachd, bidh iad a’ toirt ri fàs na h-eaconomaidh Gàidhlig, le bhith a’ ceannachd stuthan Gàidhlig (MacCaluim 2006, 2007). Sa bhitheantas, tha iad a’ fuireach air Ghalltachd, sna bailtean mòra agus iad gu math foghlamaichte.

Gu dearbha, tha poileasaidh na Gàidhlig ann an Alba a’ cur cuideam mòr air foghlam mar bhunait. Air an dara làimhe, tha seo a’ fàgail gu bheil Gàidhlig-an-taighe a dhìth air iomadh Gàidheal ùr (a’ gabhail a-steach cloinne). Ach, air an làimh eile, tha e a’ fàgail gu bheil an uiread de luchd-caitheimh litreachais air dhol am meud. Agus sa bhitheantas, ’s ann as àirde a tha do chuid-foghlaim, ’s ann as mò a leughas tu, a rèir coltais.

LEABHRAICHEAN NA GÀIDHLIG AGUS GÀIDHLIG-AN-TAIGHE

Bidh an suidheachadh seo a’ toirt deagh chothroman do litreachas na Gàidhlig san àm ri teachd. Thug mi iomradh mar-thà air mar a chuireas leabhraichean Gàidhlig ri comasan-cainnt an luchd-ionnsachaidh. Mar eisimpleir, carson nach foillsicheamaid leabhraichean a bheireadh Gàidhlig-an-taighe don fheadhainn aig a bheil feum air an leithid? No, nas fhaide air an t-slighe sin, fiù ’s faclan mì-mhodhail! (cf: an leabhar ùr aig M. Newton, The Naughty Little Book of Gaelic, a thèid fhoillseachadh an ceann goirid). Fèill mhath orra agus iad a’ cuideachadh ri ath-neartachadh na cànain le bhith a’ toirt Gàidhlig nàdarra don neach.

Bidh leabhraichean a’ leudachadh coimhearsnachd-cànain. Leigidh iad leat bruidhinn ’s a’ beachdachadh ri tòrr mòr dhaoine (air maireann ’s nach maireann), a’ toirt dhut barrachd beartais-cànain (cf: Kaplan agus Baldauf, Language Planning: 133). Theagamh gun cuidich leabhraichean na beàirn a tha crìonadh na Gàidhealtachd (agus call Ìre 6) a lìonadh nar cleachdadh-cànain. Chan e leighis a th’ annta, ach taic.

Agus leughaidh daoine leabhraichean. Leabhraichean Gàidhlig. Na mo thràchdas fhèin, a-mach air cleachdadh na Gàidhlig am measg Oileanach Fo-cheumnach aig Oilthigh Dhùn Èideann, fhuair oileanaich Cheiltis (aig a bhitheadh ùidh mar-thà anns a’ Ghàidhlig) cuid den chleachdadh a bu bhitheanta bho leabhraichean Gàidhlig (Crouse 2012: 27).

Feumaidh gun cuir sinn romhainn na h-àireamhan seo a leudachadh. Leanaidh an deasbad air mar as urrainn dhuinn sin a dhèanamh na b’ fhaide air aghaidh sa bhlog.

*Taing don Oll. Wilson McLeod airson sùil a thoirt air a’ phost seo.

TÙSAN

Crouse, L., (2012), Cleachdadh na Gàidhlig am measg Oileanach Fo-cheumnach aig Oilthigh Dhùn Èideann, tràchdas fo-cheumanch neo-fhoillsichte.

Fishman, J., (1991), Reversing Language Shift: Theoretical and Empirical Foundations of Assistance to Threatened Languages, Clevedon: Multilingual Matters.

Kaplan, R., & Baldauf, R., (1997), Language Planning From Practice to Theory, Clevedon: Multilingual Matters.

Losonsky, A., (2013), The Gaelic Language: Its Past, Present and Future in Scotland and the Publishing Industry, tràchdas iar-cheumnach neo-fhoillsichte.

MacCaluim, A., (2006), “‘More than Interesting’: a’ Ghàidhlig sa Bhaile Mhòr”, ann an Gàidhealtachdan Ùra, deas. McLeod, td. 19-30.

MacCaluim, A., (2007b), “Air iomall an iomaill? Luchd-ionnsachaidh na Gàidhlig ann an ath-thilleadh gluasad cànain”, ann an Revitalising Gaelic in Scotland, deas. McLeod, td. 185-198.

Oliver, J., (2006), ‘Where is Gaelic? Revitalisation, language, culture and identity’ ann an Revitalising Gaelic in Scotland, deas. W. McLeod, Dùn Èideann: Dunedin Academic Press, td. 155-68.

Advertisements

1 bheachd

Filed under Saoghal na Gàidhlig

Ro-ràdh is cur-an-aithne

The English version of this blog is available here: liamalastair.wordpress.com

CÀNAIN, CLÒ, IS CLEACHDADH

The years 2003–11 should be recognised as a significant period. In 2011, it is tremendously encouraging that Gaelic writers, both existing and new, have been inspired over the last few years to produce fresh, vibrant, challenging new work. Can we build upon Ùr-Sgeul? We are at a crossroads.” (Story 2011, 37).

Tha a’ Ghàidhlig aig crois-rathad gun teagamh sam bith! ‘S iomadach buaidh ùr a thathar a’ tighinn air a’ chànain o chionn deichead no dhà. Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig, Achd na Gàidhlig (Alba) 2005, teicneòlas ùr gleansach, crìonadh na cànain air Ghàidhealtachd… tha liosta fhada ann.

Tha buaidh shònraichte aig gach aon dhiubh air a’ Ghàidhlig. Chruthaich mi am bloga seo gus na buaidhean ioma-thaobhail a chonnsachadh ’s a cheasnachadh a thaobh litreachas na Gàidhlig air an latha an-diugh. Tha an deasbad air thòiseachadh às ùr bho chionn deannan bliadhna, le grunnan math leabhraichean air nochdadh mu shuidheachadh an litreachais Ghàidhlig agus ’s iomadach ceist a tha mu choinneimh litreachas agus ath-bheòthachadh na cànain fhathast ann.

Ach, tòisichidh mi le ainm a’ bhloga seo: Cànain, clò, is cleachdadh. Cànain is clò, tha an ceangal sin tuigseach gu leòr — tha eachdraidh mhòr ann aig clò, a bhitheadh fad linntean a’ foillseachadh smuaintean ann am mìle cànain air feadh an t-saoghail.

Ach, cleachdadh… smaoinich mu dheidhinn cleachdadh cànain. Tha tràghadh is lìonadh ann a thaobh dè cho bitheanta ’s a bhitheas sinn a’ cleachdadh na Gàidhlig, bho latha gu latha. Theagamh nach eil sibh a’ smaointeachadh gun tèid do chuid Gàidhlig am miosad no am feabhas a-rèir cleachdaidh.

(Ach smaointich dar a bh’ agaibh ri briathrachas mòr ionnsachadh airson deuchainn Bheurla air choireigin – cia mheud dhiubh chaidh an dearmad nise?)

Ach, tha barrachd ann a thaobh cànain seach dìreach briathrachas. Agus, ’s ann mar an ceudna a tha cleachdadh. Daonnan, bidh pìosan a’ seargadh le cion-beathachaidh. Ann an Alba air an latha an-diugh, far nach fhaod (no nach urrainn) do Ghàidheil an cuid cànain a’ cleachdadh gu làitheil, ghabhadh i tuiteam às a chèile uaireannan.

AR COIMHEARSNACHDAN ANNS A’ GHÀIDHLIG

Chan eil e na h-aon suidheachadh eadar a’ Ghàidhlig agus a’ Bheurla. Gach latha, bidh a’ Bheurla gu ceithir-thimcheall oirnn, air ar n-innealan didseatach, air busaichean, trèanaichean, ann am bùithtean-cofaidh, air an t-sràid, air an telebhisean, air an raon-chluiche. Anns a’ Ghàidhlig, bidh na coimhearsnachdan-cleachdaidh againn (cò ris a bhitheas sinn a’ cleachdadh na Gàidhlig) pearsanta, càirdeil. Cha mhòr nach eil sibh eòlach air a h-uile duine a bhruidhneas Gàidhlig ruibh. Agus cuideachd, corra uaireannan, is e na coimhearsnachdan-cleachdaidh seo a tha sgapte air feadh na dùthcha.

Air a’ Ghàidhealtachd o chionn tacan, tha a’ Bheurla air bristeadh a-steach do raointean anns nach robh i riamh an sàs. Is i a’ Bheurla cànain na coimhearsnachd ann an cha mhòr a h-uile h-àite; tha na co-luadairean a b’ àbhaist a bhith tro mheadhan na Gàidhlig nise a’ tachairt tro mheadhan na Beurla. Uime sin, tha beàrn an dìth-cleachdaidh sin feumach air lìonadh.

Agus, is e seo sinne a-rithist air n-ais do chànain, clò, is cleachdadh. Air an latha an-diugh, tha dìth-cleachdaidh na Gàidhlig a’ fàs nas bitheanta na bha e riamh. Anns na mìosan a tha romham, bidh mi a’ toirt sùil sa bhlog seo air an àite a th’ aig am facal sgrìobhte ann am beathachadh na Gàidhlig san eanchainn.

CÒ MISE AGUS CARSON A THA MI SGRÌOBHADH SEO?

Nise, airson beagan ‘cur-an-aithne’ (mur eil sibh eòlach orm mar-thà!). Is mise Liam Alastair Crouse agus is e Ameireaganach a th’ annam às Rhode Island. Ann an 2008, thàinig mi a dh’Alba (’son a’ chiad uair, feumaidh mi aideachadh) gus ceum ann an Ceiltis agus Archaeology a leantail aig Oilthigh Dhùn Èideann. Rinn mi sin, agus cheumnaich mi an 2012. B’ e cuspair mo thràchdais ‘Cleachdadh na Gàidhlig am measg Oileanaich Fho-cheumnach aig Oilthigh Dhùn Èideann’, agus bidh mi a’ ceangal phìosan dheth a-steach chun bhlog seo (mar teòiridh ath-bheothachadh cànain, leughadairean Gàidhlig a tha nan inbhich, agus coimhearsnachdan-cleachdaidh – a’ feuchainn gun a bhith tioram!).

An dèidh dhomh mo cheum fhaotainn, b’ fheudar dhomh tilleadh dhachaigh a Rhode Island ann am foghar 2012 (air sgàth atharrachaidhean mòra a thaobh visathan do dh’in-imrichean) . Rè na h-ùine seo, mar neach-labhairt na Gàidhlig a bha fileanta, mhothaich mi mo chuid cànain a’ sìoladh bhuam-sa. Bu bheag an rud a ràdh nach robh mi toilichte leis a’ seo, agus rinn mi strì mhòr gus a cumail agam.

Aig an deireadh, mar a tha mis’ a’ cumail a-mach, bha dà rud a chum mo chuid Gàidhlig o shìor-sheargadh as a’ Choille Ghruamach. B’ iad: leabhraichean Gàidhlig – leabhraichean clò-bhuailte agus air an dèanamh le foillseachairean tradaiseanta – agus làraichean sòisealta air an eadar-lìon, i.e. Facebook. B’ ann aig an àm seo a thuig mi, ann an dòigh bhunaiteach, dè cho cudromach ’s a tha am facal sgrìobhte (agus dealanach) do chleachdadh mion-chànain agus ath-bheòthachadh. Ann an saoghal tha a’ sìor-dhidseatachadh, tha tuilleadh luchd-labhairt mhion-chànainean a’ cleachdadh an eadar-lìon mar làrach cuideachd agus cleachdaidh nan cànainean fhèin.

CÙRSA AN FHOILLSEACHAIDH AGUS STRUCTAR A’ BHLOG

Mu dheireadh, fhuair mi an cothrom a thilleadh a dh’Alba gus Foillseachadh a dh’fhoghlam aig Ionad Eadar-Nàiseanta airson Foillseachaidh agus Conaltraidh aig Oilthigh Shruighlea. Ri linn na cùrsa seo, bidh mi a’ sgrùdadh saoghal caochlaideach an fhoillseachaidh agus a’ cur na bhitheas mi air ionnsachadh gu coimeas ri foillseachadh Gàidhlig. Cuiridh mi romham na smuaintean agus beachdan mu ghnìomhachas an litreachais Ghàidhlig fhoillseachadh air a’ bhlog seo. Mar-thà, leanaidh structar a’ bhlog grunn chuspairean:

  • An tòiseachd, coimheadaidh mi air a’ Ghàidhlig agus ro-innleachd ath-bheòthachadh cànain, a’ gabhail a-steach litreachais.
  • An uair sin, beiridh mi sùil ghoirid air saoghal an litreachais agus saoghal an fhoillseachaidh air an latha an-diugh, agus mar a tha iad a’ sìor-chaochladh. Tha dòighean-obrach agus cleachdadh fhoillseachairean na Beurla ag atharrachadh cha mhòr gach bliadhna (cha mhòr gach mìos!) – dè a’ bhuaidh a bhitheas aig a’ seo air foillseachadh Gàidhlig?
  • Tha dùil ’am gun cuirinn crìoch air blogachadh a’ chiad sheamastair le bhith toirt sùil air Gàidhlig agus Foillseachadh, a’ ceangal an dà chuspair mu dheireadh ri chèile – dè tha romhainn agus càit’ am bu chòir dhuinn foillseachadh Gàidhlig a stiùireadh san àm ri teachd?
  • Ann an seamastar a dhà, tòisichidh mi internship aig foillseachair Gàidhlig. Uime sin, saoilidh mi gum bi am blog na mheasgachadh de theòiridh, bheachdan, agus eòlas practaigeach.

Is e an t-adhbhar a bhitheas mi a’ sgrìobhadh a’ bhlog seo gus fiosrachadh mu fhoillseachadh Gàidhlig a thoirt air aire an t-sluaigh aig a bheil ùidh ann. Bidh corra leughadairean nan Gàidheal, corra dhiubh nan luchd-taic na Gàidhlig. Thig daoine eile à saoghal an fhoillseachaidh fhèin. Anns an fharsaingeachd, chan eil mi ach an dòchas gun èirich deagh chòmhradh is dheasbad às (taobh a-staigh ’s a-muigh a’ bhlog!) agus gun toir e dhuinn deagh chùl-fiosrachadh air litreachas na Gàidhlig los gum faod sinn a leasachadh.

1 bheachd

Filed under Ro-ràdh