Monthly Archives: An t-Sultain 2013

Ùpraid (2006) le Éilis Ní Dhuibhne

Ùpraid (2006) le Éilís Ní Dhuibhne

Leughadh aotrom do dh’inbhich òga

‘S ann a-mach air triùir dheugairean aois àrd-sgoil a tha fuireach ann am Bail’ Átha Cliath a tha Ùpraid, agus an t-atharrachadh a thig air an tuigse-beatha às dèidh dhaibh ùpraidean mòra a dh’fhulang nam beathannan. Chaidh an leabhar, a bha air a sgrìobhadh bho thùs sa Ghàidhlig Èireannach, eadar-theangachadh gu Gàidhlig le Beathag Mhoireasdan.

Tha an leabhar seo aotrom, siùbhlach, is furasta ri thuigse agus gabhaidh snàth-sgeulachd an leabhair a leantail agus a chreidsinn gun mhòran strì.

Tha dà ghille agus caileag a’ tighinn gu deireadh san cuid-foghlaim aig ìre àrd-sgoil agus na deuchainnean àrd-ìre a’ fantail os an cionn. Is e na deuchainnean mòra bagrach, agus a’ bheatha a bhitheadh comharran àrda a’ fosgladh dhaibh nan dèidh, air inntinn gach aon.

Ach, tha dùbhlain a bharrachd air sgoil ag èirigh ris an fheadhainn seo anns na beathannan àbhaisteach aca. Thig na triùir dheugairean à diofar cùl-suidheachaidhean sòisealta agus sin a’ toirt buaidh mhòr air dè mar a ghiùlaineas iad air taobh a-muigh na sgoile. Tha cuid dhiubh beairteach, ann an taighean mòra prìobhaideach, agus cuid eile nach eil, ach a bhitheas dripeil nan obair. Bidh an leabhar a’ toirt sùil air tnùth is claonadh sòisealta ann an Èireann (agus Breatainn) air an latha an-diugh.

Seadh, bidh an leabhar seo cuideachd a’ dèiligeadh ri cuspairean mòra leithid sgaradh eagar-sòisealtais, droch dhìol, agus eile. Agus mar leabhar aotrom, daonnan b’ ann gun mhòran doimhneachd a bhitheas e gan cnuasachadh. ‘S math dh’fhaoidte gur e sin aon laigse san leabhar. Ach air an làimh eile, ann an corra dòigh, bidh an dìth doimhneachd agus seachnadh-tuigse a’ cur ri stoidhle nàdarra an leabhair.

Tha slighean-beatha aig gach caractar air an cur bus-os-cionn nuair a thachras ùpraidean gun rabhadh agus gu h-obann. Ged-tà, anns a’ mhì-chinnt ùr, thig leasachadh agus atharrachadh air gach aon dhiubh ann am mar a dhèiligeas iad ris na buairidhean seo.

Bha sinn uile uair nar deugairean. Mar sin, saoilidh mi gum faod sinn ceangal gu pearsanta a dhèanamh ris na caractaran san leabhar: cò ris a tha e coltach a bhith air taobh a-muigh no a-staigh buidheann-shòisealta, no deuchainnean mòra a’ fantail os do chionn agus iad comasach air slighe do bheatha a dh’fhuasgladh no a chuingealachadh, no a’ feuchainn ri neo-eisimeileachd phearsanta a choisinn ann an taigh do phàrantan.

‘S ann do dh’inbhich òga a tha an leabhar seo, ach faodaidh gun tèid a mhealtainn le duine sam bith!

Advertisements

1 bheachd

Filed under Lèirmheasan, Uncategorized

Ro-ràdh is cur-an-aithne

The English version of this blog is available here: liamalastair.wordpress.com

CÀNAIN, CLÒ, IS CLEACHDADH

The years 2003–11 should be recognised as a significant period. In 2011, it is tremendously encouraging that Gaelic writers, both existing and new, have been inspired over the last few years to produce fresh, vibrant, challenging new work. Can we build upon Ùr-Sgeul? We are at a crossroads.” (Story 2011, 37).

Tha a’ Ghàidhlig aig crois-rathad gun teagamh sam bith! ‘S iomadach buaidh ùr a thathar a’ tighinn air a’ chànain o chionn deichead no dhà. Foghlam tro Mheadhan na Gàidhlig, Achd na Gàidhlig (Alba) 2005, teicneòlas ùr gleansach, crìonadh na cànain air Ghàidhealtachd… tha liosta fhada ann.

Tha buaidh shònraichte aig gach aon dhiubh air a’ Ghàidhlig. Chruthaich mi am bloga seo gus na buaidhean ioma-thaobhail a chonnsachadh ’s a cheasnachadh a thaobh litreachas na Gàidhlig air an latha an-diugh. Tha an deasbad air thòiseachadh às ùr bho chionn deannan bliadhna, le grunnan math leabhraichean air nochdadh mu shuidheachadh an litreachais Ghàidhlig agus ’s iomadach ceist a tha mu choinneimh litreachas agus ath-bheòthachadh na cànain fhathast ann.

Ach, tòisichidh mi le ainm a’ bhloga seo: Cànain, clò, is cleachdadh. Cànain is clò, tha an ceangal sin tuigseach gu leòr — tha eachdraidh mhòr ann aig clò, a bhitheadh fad linntean a’ foillseachadh smuaintean ann am mìle cànain air feadh an t-saoghail.

Ach, cleachdadh… smaoinich mu dheidhinn cleachdadh cànain. Tha tràghadh is lìonadh ann a thaobh dè cho bitheanta ’s a bhitheas sinn a’ cleachdadh na Gàidhlig, bho latha gu latha. Theagamh nach eil sibh a’ smaointeachadh gun tèid do chuid Gàidhlig am miosad no am feabhas a-rèir cleachdaidh.

(Ach smaointich dar a bh’ agaibh ri briathrachas mòr ionnsachadh airson deuchainn Bheurla air choireigin – cia mheud dhiubh chaidh an dearmad nise?)

Ach, tha barrachd ann a thaobh cànain seach dìreach briathrachas. Agus, ’s ann mar an ceudna a tha cleachdadh. Daonnan, bidh pìosan a’ seargadh le cion-beathachaidh. Ann an Alba air an latha an-diugh, far nach fhaod (no nach urrainn) do Ghàidheil an cuid cànain a’ cleachdadh gu làitheil, ghabhadh i tuiteam às a chèile uaireannan.

AR COIMHEARSNACHDAN ANNS A’ GHÀIDHLIG

Chan eil e na h-aon suidheachadh eadar a’ Ghàidhlig agus a’ Bheurla. Gach latha, bidh a’ Bheurla gu ceithir-thimcheall oirnn, air ar n-innealan didseatach, air busaichean, trèanaichean, ann am bùithtean-cofaidh, air an t-sràid, air an telebhisean, air an raon-chluiche. Anns a’ Ghàidhlig, bidh na coimhearsnachdan-cleachdaidh againn (cò ris a bhitheas sinn a’ cleachdadh na Gàidhlig) pearsanta, càirdeil. Cha mhòr nach eil sibh eòlach air a h-uile duine a bhruidhneas Gàidhlig ruibh. Agus cuideachd, corra uaireannan, is e na coimhearsnachdan-cleachdaidh seo a tha sgapte air feadh na dùthcha.

Air a’ Ghàidhealtachd o chionn tacan, tha a’ Bheurla air bristeadh a-steach do raointean anns nach robh i riamh an sàs. Is i a’ Bheurla cànain na coimhearsnachd ann an cha mhòr a h-uile h-àite; tha na co-luadairean a b’ àbhaist a bhith tro mheadhan na Gàidhlig nise a’ tachairt tro mheadhan na Beurla. Uime sin, tha beàrn an dìth-cleachdaidh sin feumach air lìonadh.

Agus, is e seo sinne a-rithist air n-ais do chànain, clò, is cleachdadh. Air an latha an-diugh, tha dìth-cleachdaidh na Gàidhlig a’ fàs nas bitheanta na bha e riamh. Anns na mìosan a tha romham, bidh mi a’ toirt sùil sa bhlog seo air an àite a th’ aig am facal sgrìobhte ann am beathachadh na Gàidhlig san eanchainn.

CÒ MISE AGUS CARSON A THA MI SGRÌOBHADH SEO?

Nise, airson beagan ‘cur-an-aithne’ (mur eil sibh eòlach orm mar-thà!). Is mise Liam Alastair Crouse agus is e Ameireaganach a th’ annam às Rhode Island. Ann an 2008, thàinig mi a dh’Alba (’son a’ chiad uair, feumaidh mi aideachadh) gus ceum ann an Ceiltis agus Archaeology a leantail aig Oilthigh Dhùn Èideann. Rinn mi sin, agus cheumnaich mi an 2012. B’ e cuspair mo thràchdais ‘Cleachdadh na Gàidhlig am measg Oileanaich Fho-cheumnach aig Oilthigh Dhùn Èideann’, agus bidh mi a’ ceangal phìosan dheth a-steach chun bhlog seo (mar teòiridh ath-bheothachadh cànain, leughadairean Gàidhlig a tha nan inbhich, agus coimhearsnachdan-cleachdaidh – a’ feuchainn gun a bhith tioram!).

An dèidh dhomh mo cheum fhaotainn, b’ fheudar dhomh tilleadh dhachaigh a Rhode Island ann am foghar 2012 (air sgàth atharrachaidhean mòra a thaobh visathan do dh’in-imrichean) . Rè na h-ùine seo, mar neach-labhairt na Gàidhlig a bha fileanta, mhothaich mi mo chuid cànain a’ sìoladh bhuam-sa. Bu bheag an rud a ràdh nach robh mi toilichte leis a’ seo, agus rinn mi strì mhòr gus a cumail agam.

Aig an deireadh, mar a tha mis’ a’ cumail a-mach, bha dà rud a chum mo chuid Gàidhlig o shìor-sheargadh as a’ Choille Ghruamach. B’ iad: leabhraichean Gàidhlig – leabhraichean clò-bhuailte agus air an dèanamh le foillseachairean tradaiseanta – agus làraichean sòisealta air an eadar-lìon, i.e. Facebook. B’ ann aig an àm seo a thuig mi, ann an dòigh bhunaiteach, dè cho cudromach ’s a tha am facal sgrìobhte (agus dealanach) do chleachdadh mion-chànain agus ath-bheòthachadh. Ann an saoghal tha a’ sìor-dhidseatachadh, tha tuilleadh luchd-labhairt mhion-chànainean a’ cleachdadh an eadar-lìon mar làrach cuideachd agus cleachdaidh nan cànainean fhèin.

CÙRSA AN FHOILLSEACHAIDH AGUS STRUCTAR A’ BHLOG

Mu dheireadh, fhuair mi an cothrom a thilleadh a dh’Alba gus Foillseachadh a dh’fhoghlam aig Ionad Eadar-Nàiseanta airson Foillseachaidh agus Conaltraidh aig Oilthigh Shruighlea. Ri linn na cùrsa seo, bidh mi a’ sgrùdadh saoghal caochlaideach an fhoillseachaidh agus a’ cur na bhitheas mi air ionnsachadh gu coimeas ri foillseachadh Gàidhlig. Cuiridh mi romham na smuaintean agus beachdan mu ghnìomhachas an litreachais Ghàidhlig fhoillseachadh air a’ bhlog seo. Mar-thà, leanaidh structar a’ bhlog grunn chuspairean:

  • An tòiseachd, coimheadaidh mi air a’ Ghàidhlig agus ro-innleachd ath-bheòthachadh cànain, a’ gabhail a-steach litreachais.
  • An uair sin, beiridh mi sùil ghoirid air saoghal an litreachais agus saoghal an fhoillseachaidh air an latha an-diugh, agus mar a tha iad a’ sìor-chaochladh. Tha dòighean-obrach agus cleachdadh fhoillseachairean na Beurla ag atharrachadh cha mhòr gach bliadhna (cha mhòr gach mìos!) – dè a’ bhuaidh a bhitheas aig a’ seo air foillseachadh Gàidhlig?
  • Tha dùil ’am gun cuirinn crìoch air blogachadh a’ chiad sheamastair le bhith toirt sùil air Gàidhlig agus Foillseachadh, a’ ceangal an dà chuspair mu dheireadh ri chèile – dè tha romhainn agus càit’ am bu chòir dhuinn foillseachadh Gàidhlig a stiùireadh san àm ri teachd?
  • Ann an seamastar a dhà, tòisichidh mi internship aig foillseachair Gàidhlig. Uime sin, saoilidh mi gum bi am blog na mheasgachadh de theòiridh, bheachdan, agus eòlas practaigeach.

Is e an t-adhbhar a bhitheas mi a’ sgrìobhadh a’ bhlog seo gus fiosrachadh mu fhoillseachadh Gàidhlig a thoirt air aire an t-sluaigh aig a bheil ùidh ann. Bidh corra leughadairean nan Gàidheal, corra dhiubh nan luchd-taic na Gàidhlig. Thig daoine eile à saoghal an fhoillseachaidh fhèin. Anns an fharsaingeachd, chan eil mi ach an dòchas gun èirich deagh chòmhradh is dheasbad às (taobh a-staigh ’s a-muigh a’ bhlog!) agus gun toir e dhuinn deagh chùl-fiosrachadh air litreachas na Gàidhlig los gum faod sinn a leasachadh.

1 bheachd

Filed under Ro-ràdh